بازار و پیشه­‌های همدان

نوشته هادی گروسین

همدان بر سر راه­‌های مهم تجاری قرار داشته و بازار آن از دیرباز مورد توجه بازرگانان ایرانی و خارجی بوده است. این بازار در دوره‌­هایی از چنان رشد و رونقی برخوردار بوده که شهرتی جهانی داشته است. دیدگاه سفرنامه نویسان اروپایی چون جکسن و ژاک هردوان و... گواه این گفتار است.  اجناسی که از شرق ایران به همدان می­‌رسید از این راه به بغداد و قلمرو عثمانی فرستاده می­‌شد، برخی تولیدات داخلی بازار همدان نیز به دیگر شهرها و کشورها صادر می­‌شد. مثلا چرم، کبریت و فرش همدان در دوره­‌های مختلف از صنایع صادراتی ایران به شمار می­‌رفت.

بازار علاوه بر نقشی که در دادوستد و امور اقتصادی داشت، محل اجتماع تجار و مردمی بود که همواره نقش مهمی در مسائل سیاسی و اجتماعی کشور داشته­‌اند. بسیاری از جنبش­‌ها از بازار آغاز شده یا با کمک بازاریان متنفذ به سرانجام رسیده است. از سوی دیگر فرهنگ بازار، فرهنگ ویژه‌­ای است. از آداب و آئین­‌های معامله گرفته تا واژگان و اصطلاحات خاص، همه و همه بخشی از فرهنگ مردمانه به شمار می­‌روند.

مشاغل و حرفه­‌هایی که در جهان سنتی دیروز وجود داشت، کم کم رو به فراموشی نهاده و نیاز به ثبت آنها به شدت احساس می­‌شد. در این کتاب که مانند دانشنامه­‌ای پربار است، این مهم به انجام رسیده است. بخشی از تاریخ اقتصادی همدان نیز در آن به خوبی بازتاب یافته است. به راستی این اثر پژوهشی ارزشمند درباره بازار و پیشه‌­های کهن شهرِ همدان است. البته ممکن است این پیشه­‌ها و حرفه­‌ها در دیگر شهرهای ایران نیز با همین نام­‌ها وجود داشته باشد، اما نویسنده با ضبط و ثبت این نام­‌ها کوشیده است آنها را از ورطه فراموشی برهاند. زیرا با رشد صنایع و صنعتی شدن شهرها، بسیاری از پیشه­‌ها ودست­‌ورزی­‌ها از میان رفته است و برخی دیگر به سختی در گوشه و کنار بازارها و راسته‌­ها به حیات خود ادامه می­‌دهند.

کتاب بازار و پیشه­‌های همدان نوشته هادی گروسین نخستین بار در سال 1375 به وسیله انتشارات اسکاف همدان به چاپ رسید.  این کتاب در سه بخش نوشته شده است. علاوه بر بخش­‌های اصلی کتاب، مقدمه عالمانه استاد پرویز اذکایی که به تاریخ بازار و بازرگانی همدان پرداخته، نیز بر غنای کتاب افزوده است.

بخش نخست کتاب که به بازار همدان اختصاص دارد، به معرفی راسته­‌ها، بازارچه‌­ها، کاروانسراها، اصناف، تجار و صرافان، دلال­‌ها، چرم­‌سازی و قالیبافی،کارخانه­‌ها و کارگاه­‌ها و مهمانخانه‌­های قدیمی شهر پرداخته است. نویسنده در این بخش بیش 120 کاروانسرای قدیمی معرفی کرده که با توجه به تعداد قابل توجه این کاروانسراها در داخل شهر می‌­توان لقب «شهرکاروانسراهای ایران» را که استاد اذکایی به این شهر داده­‌اند، پذیرفت.

 در این بخش به تفصیل درباره کارخانه­‌های کبریت‌سازی و تاریخچه این کار در همدان سخن به میان آمده است.

چرم همدان نیز که از دیرباز همواره مورد توجه بازرگانان ایرانی و خارجی بوده و شهرتی خاص داشته بخشی از این کتاب را به خود اختصاص داده است. اما یکی از پربارترین بخش‌­های این اثر درباره هنر- صنعت قالیبافی ­است. نویسنده علاوه بر معرفی این هنر، کارگاه­‌های معروف قالیبافی، تجار فرش، واسطه­‌ها و خریداران عمده آن را نیز معرفی کرده است. وی همچنین درباره پیشه­‌های مربوط به صنعت فرش مانند پشم ریسی، خامه‌­فروشی، رنگرزی، رفوگری و... نیز مطالب جالب توجهی دارد.

فصل دوم این کتاب که به همراهی  «قاسم برنا» پژوهشگر فرهنگ مردم همدان نوشته شده است مانند یک واژه­‌نامه به معرفی پیشه‌­های رایج در بازار همدان اختصاص یافته است. در این فرهنگ علاوه بر معنای واژه­‌ها مانند فرهنگ­‌های بزرگ، از اشعار شعرای بزرگ به عنوان شاهد مثال استفاده شده است. این بخش اهمیت زیادی در پژوهش­‌های مردم­‌شناسانه دارد زیرا برخی از این مشاغل برای نسل ما ناشناخته است و برخی سال­‌ها پیش کاملا از میان رفته است و نام بازمانده از آن­ها را مدیون پژوهشگران و نویسندگان این کتاب ارزشمندیم.

فصل سوم و پایانی این کتاب «اشعار شهر آشوبی» را در خود جای داده است. چنانکه در مقدمه کتاب می‌­خوانیم؛ شهرآشوب­‌ها اشعاری هستند که ذکر و شرح پیشه­‌ها و اصناف شهری را در یک بیت یا رباعی و حتی گاه در قالب قطعه، در خود دارد. این اشعار را می­‌توان فرهنگ منطوم حِرَف و پیشه­‌ها خواند. این اشعار نیز در مطالعات مردم­‌نگارانه بسیار مورد توجه قرار می­‌گیرد.

این فصل از 4 بخش تشکیل شده است؛ که همه از اشعار شاعران معاصر همدان انتخاب شده­‌اند. رباعیات ناصر مفرح، شعبان فرزانه (متخلص به مجرد)، رباعیات علی مسعودی شاعر طنزپرداز و رباعی­های علی اصغر شمس‌­اواعظین، که همه این اشعار البته خواندنی و جالب است. اما یکی از جالب‌­ترین بخش‌­های کتاب تک بیت­‌ها و دوبیتی‌هایی است که قالیبافان در پشت دار قالی با خود زمزمه می­‌کردند. این اشعار که بیشتر از سروده‌­های خود آنهاست چندان از نظر وزن و قافیه دقیق نیستند اما از آنجا که بیانگر احساسات، عواطف، دلمشغولی­‌ها، ناکامی­‌ها و دلتنگی­‌های هنرمندانی است که گاه چندان از سر میل و رغبت کار نمی­‌کرده‌­اند و غم نان آنها را پشت دار قالی بند کرده بوده است، به دل می­‌نشیند و البته دارای اهمیت است.

از نویسنده کتاب درباره چگونگی این پژوهش پرسیدم، گروسین این کار را یک کار میدانی خواند که حدود 4-5 سال خودش و چند نفر برای به سرانجام رسیدن آن تلاش کرده‌­اند. او از کمک­‎های پرویز اذکایی، قاسم برنا و دیگران گفت که در حوزه فرهنگ مردم این شهر نیز کارهای ارزشمندی دارند.

وی همچنین از دلایل تجدید چاپ نشدن کتاب­‌هایش گفت و اینکه به سبب نبود سرمایه­‌گذار در کار چاپ و نشر کتاب و بی­‌توجهی و همکاری نکردن اداره‌­های دولتی نم‌ی­تواند کتاب­‌هایی را که در بازار نایاب و کمیاب هستند، دوباره منتشر کند.

 البته این پژوهشگر درباره کتاب بازار و پیشه‌­ها گفت: کتاب تازه­‌ای به­ نام «تاریخ اجتماعی همدان در قرون معاصر»در دست انتشار دارم که بخش­‌هایی از «بازار و پیشه­‌ها» را با افزوده‌­هایی در آن کتاب آورده‌­ام. اما با این وضع چاپ ونشر کتاب، نمی­‌توان امیدوار بود چاپ دوم کتاب به بازار بیاید.

گروسین همچنین از دو کار تازه‌­اش گفت که تصمیم دارد به زودی آن­ها را منتشر کند، «انسان و جانوران» و «تذکره شعرای معاصر همدان» کارهای منتشر نشده‌­ای هستند که در صورت پیدا شدن سرمایه‌­گذار و انتشارات مناسب، روانه بازار کتاب خواهند شد.

از هادی گروسین دو کار ارزشمند دیگر نیز به چاپ رسیده است که آگاهی او را از تاریخ و فرهنگ همدان نشان می­‌دهد و در حوزه همدان­‌شناسی از پژوهش­‌های قابل تامل به شمار می‌­روند، کتاب «واژه‌­نامه همدانی» که به چاپ دوم نیز رسیده است و کتاب «تذکره خوشنویسان همدان» که به زندگی­نامه خوشنویسان همدان می‌­پردازد. این کتاب را  نشر آفرین، در سال1387 منتشر کرده است.