کتاب «فرهنگ مردم همدان» نوشتۀ استاد پرویز اذکائی، یکی از ارزشمندترین کارهایی است که در حوزۀ همدان­شناسی نوشته شده است. این کتاب را دانشگاه بوعلی سینا با همکاری نشر مادستان در سال 1385 منتشر کرده است.

دربارۀ نویسنده:

دکترپرویز اذکائی؛ متخلص به «سپیتمان» در سال 1318 خورشیدی در همدان زاده شد.تحصیلات عالیّه خود را در دانشگاه تهران و منچستر انگلستان به گایان رساند. او از برجسته­ترین همدان­شناسان و البته پژوهشگران تاریخ است که در حوزۀ ترجمه نیز آثار ارزشمندی دارد. از جملۀ این ترجمه­ها می­توان به «طب روحانی رازی» و «زندگی­نامۀ بیرونی» اشاره کرد.

علاوه بر مقاله­ها و رساله­های فراوان ایشان، بیش از چهل عنوان کتاب حاصل عمر پربار ایشان است که از معروف­ترین این آثار «حکیم رازی»، «فهرست ماقبل الفهرست» و «کارنامۀ بیرونی» را می­توان برشمرد.

دکتر اذکائی علاوه بر رشتۀ تاریخ در حوزۀ  فلسفه، کتاب­شناسی و رجال­شناسی و تاریخ علم نیز قلم زده است. اما شهرت ایشان بیشتر به سبب نوشته­هایی است که دربارۀ همدان دارد. «همدان نامه»یا بیست گفتار دربارۀ مادستان، «ماتیکان عین القضات همدانی»، «باباطاهر نامه»، «تاریخ معاصر همدان»، «میرسیدعلی همدانی» و «ترانه­های باباطاهر» از جملۀ این آثار است.

دربارۀ کتاب:

فرهنگ مردم همدان کتابی است علمی و آکادمیک که به فرهنگ عامه یا فلکلور می­پردازد که در طول بیش از بیست سال جمع­آوری شده است.

 این کتاب به ده فصل تقسیم شده است. بخش اول که «درآمدهای همگانه» نام دارد مانند یک مقدمۀ کلی است که نویسنده در آن ابتدا به بیان گوشه­هایی از تاریخ و فرهنگ همدان پرداخته و سپس توضیحاتی دربارۀ بخش­های مختلف کتاب می­دهد و چگونگی تألیف و تدوین هر فصل را به اختصار بیان می­کند.

بخش دوم به زبان کهن همدان اختصاص یافته و نویسنده ریشۀ زبان مردم همدان را در زبان پهلوی جستجو می­کند.

در بخش سوم به ویژگی­های دستوری زبان مردم همدان پرداخته شده است و بخش بعد که از مفصل­ترین بخش­های این کتاب است در برگیرندۀ واژگان گویشی است. این بخش که در واقع مانند واژه نامه­ای برای گویش همدانی است از زبان مردم کوچه و بازار گردآمده و حاصل توجه چهل و پنج سالۀ نویسنده و مطالعه و جستجو در واژه نامه­های گوناگون است.

بخش پنجم این کتاب که «مصطلحات و امثال» نام گرفته است، دربردارندۀ ضرب المثل­های اصیل همدانی است که در واژه نامه­های دیگر کمتر نظیر آن را می­توان یافت.

بخش ششم این کتاب به ترانه­ها و اشعار همدانی اختصاص دارد. ترانه­هایی که کودکی نویسنده و بیشتر ما را آهنگین کرده است و هنوزهم در زبان مادران و ­مادربزرگ­های ما جاری است. مِتَل­ها و قصه­ها نام بخش هفتم کتاب است که تنها نامی از مِتَل­ها و قصه­ها دارد. زیرا یادداشت­های این بخش از کتاب، به دست مأموران ساواک از بین رفته و نویسنده که نیاز  این کتاب را به چنین بخشی به خوبی دریافته است ناگزیر صفحه­ای سفید را به این مقوله اختصاص داده است.

 یکی از مهمترین فصل های این کتاب «باورها و عقاید» عامیانۀ مردم است. این باورها دربارۀ چیزها، جانوران، کودکان، چیزهای گوناگون و پزشکی مردمانه است. بخش پزشکی که به درمان عوامانۀ بیماری­ها پرداخته است  بسیار شیرین و خواندنی است.

آداب و رسوم عامّۀ مردم که معمولاً مورد توجه پژوهشگران فرهنگ مردم است نیز نام بخش دیگری از این کتاب است که به مراسم وآیین­هایی چون تولد و زایمان، ختنه سوران و عروسی، عید عمرکشان و چرب کردن شیر سنگی و ... پرداخته است. مراسمی که ویژه همدانی هاست و کمتر در دیگر شهرهای ایران به این شیوه انجام می­شود.

واپسین بخش کتاب ویژۀ بازی­ها و سرگرمی­ها است. در این فصل به معرفی بازی­های کودکان همدانی پرداخته شده است و نحوۀ اجرای هربازی را کامل توضیح داده است ، بازی­هایی که کودکی بسیاری از ما با خاطرۀ تک تک آنها قرین شده است و خواندن این بخش ما را و حتی بزرگترها را به دالان خاطره­ها می­برد تا از پنج ریگه و کلاغ­پر و تشله بازی بخوانیم . سرگرمی ها یا  چیستان ها پایان بخش این کتاب ارزنده است.

از ویژگی­های تمام کارهای استاد اذکائی  این است که نوشتارهایشان علمی و تخصص ایشان است. این شاخصه  در این کتاب نیز به صورت پررنگی نمود یافته است. ولی بیان شیرین و نثر دلنشین کتاب سبب شده است که این کتاب برای تمام سنین و سلیقه­ها خواندنی و جذاب باشد.

 پ.ن: این نوشتار در روز اول امردادماه 1392 در روزنامه همشهری (همدان) منتشر شده است.