درکنارپدرم؛ مصدق

تهیه وتنظیم: غلامرضا نجاتی

چاپ اول1369

موسسه خدمات فرهنگی رسا

این کتاب خاطرات دکتر غلامحسین مصدق است اززندگی در کنار دکتر محمد مصدق رهبر نهضت ملی ایران،او در سال 1285 در تهران زاده شد، کودکیش در سوییس گذشت ،وی پس از بازگشت به ایران در مدرسه ی سن لویی به تحصیل پرداخت و سپس برای ادامه تحصیل به اروپا رفت. دیپلم را در پاریس گرفت و از سوییس در رشته جراحی زنان و مامایی فارغ التحصیل شده در سال 1313 خورشیدی به ایران بازگشت. او در ایران با «ملکه خواجه نوری» ازدواج کرد و حاصل زندگی مشترکشان سه فرزند به نامهای محمود، حمید و معصومه بود.حمید در یک حادثه رانندگی درگذشت و معصومه در قتل های زنجیره ای کشته شد، محمود مصدق تنها فرزند بازمانده از او به راه پدر رفت واکنون پزشکی تواناست.غلامحسین مصدق مدتی در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و در سال 1349 بازنشسته شد.

وی انگیزه اش را از نوشتن خاطراتش چنین بیان می کند: «انگیزه اصلی من، از تألیف این کتاب گزارشی از حاشیه زندگی سیاسی پدرم، به منظور روشنگری تاریخ معاصر ایران است.»

کتاب در دو بخش تنظیم شده است. نویسنده دربخش اول به زندگی شخصی خویش پرداخته و ابتدا خاطراتی از کودکستان تا دانشگاه، کار در بیمارستان نجمیه و بیمارستان امیر اعلم، تدریس در دانشگاه تهران و...  بیان می کند.وی درشهریورماه 1319 درتأسیس «بنگاه حمایت از مادران و نوزادان» با چند تن از دوستان ومردم نیکوکارهمکاری کرد، این بنگاه برای انجام خدمات پزشکی برای زنان و کودکان مستمند شکل گرفته بود. دکتر مصدق توانست در این راه خانواده سلطنتی از جمله خود شاه را برای یاری رسانده به انجمن ترغیب نماید تا وی خانه برادرش حمیدرضا را  در اختیار آنها بگذارد. مخارج این بنگاه به وسیله نیکوکاران تأمین می شد، دکتر محمد مصدق نیمی از حقوق خود را به این انجمن اختصاص داده بود و نیمی دیگر را به حمایت از مسلولین. این مرکز بعدها گسترش یافت و به عنوان بیمارستان زنان به کار خود ادامه داد.

بخش دوم کتاب به زندگی سیاسی دکتر محمد مصدق می پردازد ودر واقع خاطراتی که غلامحسین از بودن در «کنار پدر» دارد را به رشته تحریر در می آورد. از زندان بیرجند در دوره رضاشاه تا نخست وزیری در دوره محمدرضاشاه، از شورای امنیت سازمان ملل و ملاقات با ترومن تا دیوان لاهه، از کودتای 28 امرداد تا تبعید در احمد آباد... از یاران و دشمنان دکتر مصدق ونهضت ملی نیز در این بخش یاد می شود.

 این کتاب علاوه بر دو بخش اصلی ضمیمه ای نیز دارد که در جای خود قابل تأمل است، این بخش فصلی از کتاب جرج مک گی(معاون اسبق وزارت امور خارجه ی امریکا) درباره مذاکرات محرمانه با دکتر محمد مصدق است که این گفتگو در پاییز 1330 در امریکاصورت گرفته است.بخش پایانی کتاب به عکس هایی از رهبر نهضت ملی و وصیت نامه ایشان می پردازد.

اهمیت این نوشتار در این است که خاطراتی که غلامحسین مصدق ازپدر و مبارزات سیاسی وی دارد به سبب نزدیکی وی به پدر و اینکه به عنوان پزشک همواره همراه ایشان بوده و شاید گوشه های تاریکی از تاریخ معاصر را که دیگران امکان دیدن آن را نداشته اند روشن کند. گرچه می توان بر وی خرده گرفت که در حالی که وی مدعی است با دیدی تحلیلی به مسایل پرداخته است چندان تحلیلی در کتاب نمی یابیم. با وجودی که سرهنگ غلامرضا نجاتی چندین کتاب درباره سال های پس از کودتا تا انقلاب 1357 دارد و با تاریخ این روزگار به خوبی آشناست در این کتاب گاه اشتباهاتی دیده می شود که ممکن است خواننده ناآشنا با تاریخ را به اشتباه بیندازد، مثلا در صفحه42 کتاب درباره بازنشستگی از دانشگاه تهران در سال 1349 می خوانیم و  اینکه« پس از فراغت از کار دانشگاه ،با فرصت به دست آمده، توانستم در بیمارستان نجمیه ، بیشتر فعالیت کنم و پدرم را که در احمدآباد تحت نظر بود، سرکشی ومراقبت نمایم ...» حال آنکه دکتر مصدق در چهاردهم اسفندماه 1345 درگذشته بود.

یا اینکه در صفحه 174 می خوانیم:« جرج مک گی، معاون وزارت خارجه اسبق آمریکا را، که در اسفن 1349 پس از قتل سپهبد رزم آرا، برای بررسی اوضاع ایران به تهران آمده وبا علاء نخست وزیر و محمدرضا شاه ملاقات و مذاکره ...» در حالیکه حاجی علی رزم آرا در اسفندماه 1329 کشته شده بود و ملاقات با شاه و علم در این دوره صورت گرفته است. یا در صفحه 43 می نویسد: « خدیجه نیزهمانطور که شرح دادم...» در صورتی که خواننده تا اینجای کتاب چیزی درباره خدیجه نخوانده است و از صفحه 51 کتاب با او آشنا خواهد شد....

 نویسنده گاه خواننده را با بیان مطالب تکراری  خسته می کند. مثلا آنجا که چندین صفحه از کتاب « خاطرات و تالمات» را می آورد ، می توانست به بخش کوچکتری بسنده کرده وخواننده را به اصل کتاب رهنمون کند.(صص 65تا73)

به هر روی این کتاب که با ادبیات نسبتا خوبی نوشته شده است می تواند در تحقیقات تاریخی سودمند واقع شود، از خوبی های این کتاب می توان به دقت در ذکر منابع و پیوستگی و ترتیب تاریخی مطالب اشاره کرد.