جهان ایرانی و توران

به کوشش: مرضیه ساغیان

مرکز چاپ و انتشار امور خارجه

چاپ اول 1381

بها: 1600تومان

این کتاب شامل  مجموعه ای از مقالاتی است که در سمینار بین المللی « جهان ایرانی و توران»که در 25 و 26 بهمن ماه 1379 در تهران به همت اداره کل اسناد و تاریخ دیپلماسی برگزار شد، ارائه شده است. در بسیاری از مقاله های کتاب برهم نژادی ایرانیان و تورانیان تاکید می شود و نویسندگان آنها به وامداری کشورهای آسیای مرکزی (تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان وقرقیزستان) از فرهنگ ایرانی باور دارند. این کشورها با اینکه مدتی زیر نفوذ سیاسی روس ها بوده اند  توانسته اند ریشه های فرهنگی خود را حفظ کنند.

بخارا به وسیله شوروی به دو کشور کوچک به نام ازبکستان و تاجیکستان تجزیه شد و مردم آن ناچار به گزینش هویت تاجیک یا ازبک شدند. تاجیکستان در سال 1925 میلادی اعلام موجودیت کرد وبخارا به همراه سمرقند و تاشکند و فرغانه ازبکستان را شکل دادند.

قزاقستان که ساکنان اصلی آن سکاها هستند پس از انقلاب اکتبر روسیه، به یکی از جمهوری های آن تبدیل شد وبا فروپاشی شوروی، به استقلال دست یافت. قزاقستان وجوه فرهنگی مشترکی با ایران دارد از جمله نوروز که شباهت زیادی با نوروزباستانی دارد. هفت سین، تقدس عدد هفت، توجه به سپیدی و پاکی و...

ترکمنستان طبق پیمان آخال در سال ۱۲۶۰خورشیدی (در زمان ناصرالدین شاه )رسماً ازایران جدا شد و بخشی از روسیه تزاری گشت. با فروپاشی شوروی، این کشور با نام «جمهوری ترکمنستان» به استقلال رسید .

قرقیزستان در اوایل سدهٔ ۱۹ میلادی، تحت حکومت خانات خوقند درآمد و مدتها زیر نفوذ روس ها بود. پس از فروپاشی شوروی، در سال ۱۹۹۱، قرقیزستان به استقلال

 دست یافت.  زبان قرقیزی شاخه‌ای از زبان های ترکی است و مردم آن را از نژاد ترک می دانند اما نفوذ فرهنگی ایران در آنجا نیز به راحتی قابل مشاهده است.

 

آنچه در پی می آید خلاصه ای است که از بعضی از بخش های کتاب گردآوری شده است:

تورانیان  و ترک ها ؛ بهره برداری سیاسی

برخی شواهد تاریخی ،اسطوره ای و زبان شناختی گواه آریایی بودن تورانیان است و ترک بودن این قوم را انکار می کند. گروهی از پژوهشگران معتقدند: استفاده از نام « ترکستان» برای سرزمین تورانیان از اشتباهات تاریخی است.

 در اوستا نیز ایرانیان و تورانیان همنژاد هستند، برخی از خاندانها مانند« فریان» خاندان های نیک وبرخی دیگر چون خاندان «افراسیاب» دشمن ایران، البته احتمالا این دشمنی ها ریشه ی مذهبی دارند و به نوعی نبرد ایرانیان زرتشتی و تورانیان دیو پرست است.

واژه ی « تور» نخستین با در گات ها آمده است و به هزاره دوم پیش از میلاد بر می گردد.در بندهشن جایی که به فرزندان فریدون اشاره می شود از «سرم» و «تور»( توچ) و «ارچ» سخن به میان می آید.از آنجا که  در اساطیر ایرانی فریدونرا گاو برمایه پرورده است و تور به معنای گاو، گاو نر آمده است ممکن است میان  این مسئله با گاوهای تورکه در آسیای مرکزی پرورش می یافته اند ارتباطی باشد. در گذشته تور لقب تمام آریایی ها بوده است ، وقتی آریایی ها به کوچ رو و کشاورز تقسیم شدند، لقب تور به کوچ روها (قبایل سکایی) باقی ماند.

واژه ی تور در فرهنگ به معنای پهلوان نیز آمده است . آنها خود را از نسل تورج وفریدون می دانند. برخی ترکها خود را از نژاد ماده گرگی می دانند...!

واژه ی ترکستان به وسیله روس ها در سال 1867به این ناحیه داده شده و در زمان شوروی به نام « جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی ترکستان» نامیده شد. در سال 1924 میلادی واژه ی ترکستان را شوروی ها منع کردند و ناحیه به نام « آسیای میانه وقزاقستان» مشهور شد.

ترکستان شرقی استان خودمختار سین کیانگ یا اویغورستان فعلی در چین است که قبلا قبایل ایرانی- سغدی در آنجا ساکن بودند.

ترکیه که در سده ششم به وسیله ترکان سلجوقی با زبان ترکی آشنا شده بود، پرچم دار جنبش ملی گرایی ترکها شد! مصطفی کمال «آتاتورک» طرح « میثاق ملی»  را مطرح کرد و ترکیه به عنوان سرزمین این میثاق در نظر گرفته شد. پیروان او مبنای تمام تمدن ها را « تمدن ترک» می دانستند و خاستگاه تمدن بشر را در آسیای مرکزی می جستند!!!

آنها به دنبال زبان ادبی مشترکی برای تفاهم بین ترک های جهان بودند که برای این منظور زبان ترکی رایج در ترکیه را برگزیدند و سکولاریسم را اساس حکومت خود قرار دادند.

پان ترکیسم حربه ای سیاسی که موجودیت قوم های ایرانی از جمله تاجیک ها را در ماوراالنهر کاملا انکار می کند آنها گاه تاجیک ها را قبیله ای ترک معرفی می کنند.پان ترک ها در قرن بیستم در اندیشه نابودی تاجیکان ایرانی نژاد در ماوراالنهر بودند و برای گسترش اندیشه خود از تاجیکهای بخارا  از جمله «فیض الله خوجه یوف» و «عبدالرئوف فطرت » بهره گرفتند. ازبک سازی ناحیه به « ازبک سازی تاریخ» انجامید. ناسیونالیسم ترکی معتقد بود  یا مردم بخارا تحت تاثیر فرهنگ فارسی زبانان فرهنگ ترکی خود را فراموش کرده اند یا مردم ساکن در بخارا به آنجا مهاجرت کرده اند! و بخارا سرزمین ترک هاست!با نفوذ شوروی در این ناحیه ترکی زبان رسمی شد و زبان فارسی در آنجا بسیار کم رنگ شد در حالیکه پیش از رشد ناسیونالیسم رمانتیک در ترکیه روابط تاجیک ها و ازبک ها در بخارا نمونه ی همزیستی ایرانی و تورانی بود.

مرزبندی :

«ایران  از میان رودان در غرب تا فرارودان و سند در شرق، دریای کاسپین وکوههای قفقاز در شمال تا خلیج فارس و دریای عمان در جنوب را در بر میگیرد.( ایران فرهنگی)

توران از شرق کوه های میانی آسیا که معروف به کوههای طلائین است، در امتداد رود أب ، در امتداد مرزهای شمالی آن و از غرب بلندی های اورال در شمال غربی و آب های جیحون در جنوب غربی، اما از طرف شمال دشتهای سردسیبری و در جنوب سرزمین های شمالی خط ربط بین دریاچه لب و ختن تا کاشغر ویا به تعبیر دیگر از جنوب خط ربط بین قول ، ترفان ،ختن، کاشغر وترمذ مرزبندی شده است.»

تاریخچه اقوام:

 تورانیان ساکن در آسیای مرکزی شامل ماساژت ها، سکاها، سغدی ها، باختری ها ،خوارزمی ها و... بودند که در دوره های مختلف با ایرانیان در ارتباط بودند.

سیت های نخستین آریاییان تورانی بودند که چادر نشین و سوار کار بودند. آنها بیشتر به کمربند شمالی فلات ایران می تاختند.سیت ها در سواره نظام روزگار هخامنشیان و به ویژه داریوش اول نقش به سزایی داشتند.

سیت ها و کوشان هایی که در سده دوم میلادی در مرزهای ایران و افغانستان امروزی در سیستان ساکن شدند، علاوه بر مرزهای شرقی، افغانستان امروزی را هم تصرف کردند. آنها یک سده بعد،از ساسانیان شکست خوردند.

تاتارها (چیونیت ها، کیداریت ها، هفتالها) درسده چهارم میلادی به ایران تاختند. هفتالها حدود یک سده در شمال و شرق افغانستان در برابر ساسانیان تهدید مداومی به شمار می رفتند، آنها بعدها در برابر اعراب مقاومت شدیدی کردند و به خاطر دفاع از میراث ایرانی نامور شدند.

ترک هایی که از سده ششم میلادی با اتحاد با ساسانیان وارد ایران شدند و بعد از سقوط ساسانیان تلاش کردند نفوذ خود را در ایران افزایش دهند و در نهایت غلامزاده ی ترک ؛ محمود غزنوی بر ایران سلطه یافت.

سلجوقیان در سده یازدهم میلادی تا بغداد و آناتولی پیش رفتند و با سکونت در آذربایجان و ترکیه امروزی به ترک کردن منطقه دامن زدند. سده سیزدهم آغاز نفوذ مغول ها در ایران بود که نخست با نفوذ نظامی و بعدها با تشکیل ایل خان ها با دادوستد فرهنگی و آمیختن با نخبگان ایرانی توانستند در ایران نفوذ کنند.

تیمور لنگ نیز از ترکان مغول بود که ایران از حمله های سخت او در امان نماند. این ترکتازی ها توسط ترکمن ها تا سده نوزدهم ادامه داشت و شکست ترکمن ها از روس پایان حملات ترکان به ایران بود. برخی از آنها که در آذربایجان ساکن شدند با حمایت صفویان و زندگی مسالمت آمیز با ایرانیان به مرور با فرهنگ ایران در آمیختند.

سلجوقیان در مرو، ری و اصفهان حکومت کردند.غزنویان  به رهبری سبکتین، محمود و مسعود پادشاهی قدرتمندی تشکیل دادند ... خوارزمشاهیان و مغولان هم مدتی بر ایران حکم راندند.

 از سوی دیگر در دوره ساسانی برای محافظت از مرزهای شمالی ایران در برابر چادرنشنان پایگاه های نظامی و حصارها و دیوارهایی ساخته شد( مانند دربند که انوشیروان آنرا ساخت ویا آنچه قباد به نام « سمندر» ساخت) و طایفه ای از تات ها که فارسی زبان هستند برای محافظت بیشتر از منطقه به آنجا فرستاده شدند.

موضوع کتب فارسی و زبان به عنوان وسیله انتقال فرهنگ

زبان فارسی با زبان ترکی دادوستدی سخاوتمندانه دارد، این مسئله را در واژگان ترکی موجود در ادبیات فارسی از جمله شعر شعرای قرن هفتم و بعدتر و همچنین در زبان ترکی می توان به روشنی ملاحظه کرد. از سوی دیگر زبان فارسی سالها زبان ادب و فرهنگ  دربار حکومت های ترک نژاداین ناحیه به شمار می رفته است و چنین تاثیرگذاری طبیعی است.شاعران دربار ملک شاه سلجوقی به فارسی می سرودند.با روی کار آمدن عثمانی ها در غرب ایران و رسمی کردن زبان ترکی شاعران ترکی گویی ظهور کردند که گاه خود را با بزرگان ادبیات ایران به مقایسه می نشستند. از جمله آنها؛ باقی که خود را با جامی مقایسه می کرد، ندیم با انوری ، نامع با عرفی و خاقانی و...

در اران تا صدها سال  به همراه قرآن، گلستان و بوستان، دیوان حافظ و شاهنامه تدریس می شد. اما پس از اشغال اران به وسیله روسیه خواندن شاهنامه ممنوع شد. چرا که روس ها معتقد بودند شاهنامه خوانی روحیه دلیری و جنگ آوری را در مردم تقویت می کند.

در میان تاتارهای ولگا نیز زبان فارسی نفوذ گسترده ای داشت و شاعرانی چون «تاتار قل علی» و«تاگیر» و «حساموا» از شاعران ایرانی الگو گرفتند. 190 نسخه خطی که در انستیتوشرق شناسی روسیه، کتابخانه ملی تاتارستان  و موزه متحد تاتارستان نگهداری می شود گواه این نفوذ است.

در مدارس تاتارستان نیز گلستان و بوستان سعدی تدریس می شد. در ادبیات ایران به زیبایی زنان و مردان بلغاری و برده های تاتاری اشاره رفته است...

نسخه های خطی موجود در داغستان به زبان های عربی ، فارسی و ترکی است و در موضوعات متنوعی نوشته شده است. از آن جمله می توان به فرهنگ های دو زبانه ( عربی – فارسی) یا سه زبانه (فارسی- عربی- ترکی)، نوشته هایی در طب، فقه، تصوف، اخلاق، منطق، انشا ،عروض، معما، احادیث، تجوید، نسخ خطی قرآن با ترجمه فارسی و شرح های گوناگونی بر گلستان  و... اشاره کرد.

امیر علی شیر نوایی که زاده هرات است حدود سی اثر به نظم و نثر دارد وی ادبیات ترکی جغتایی را پدید آورد. از جمله آثار او: دیوان، خمسه ، مجالس النفایس  و اسکندر نامه را می توان برشمرد.

ترجمه شریف عمیدی از شاهنامه فردوسی که آنرا در سده شانزدهم در قبچاق در 56000 بیت به زبان ترکی سروده است با شاهنامه فردوسی بسیار متفاوت است . می توان گفت به نوعی شاهنامه فردوسی را اسلامی کرده است. وی در سرودن این اثر از دیگر منابع از جمله شاهنامه بنداری نیزیاری گرفته است.

 نخستین واژه نامه منظوم ترکی- فارسی را حصام خویی به نام « تحفه حصام» به تقلید از نصاب الصبیان ابونصر فراهی نوشت...

این کتاب می تواند در شناخت بخشی از جهان ایرانی که هنوز هم پیوند خود را با فرهنگ ایران کهن حفظ کرده است، بسیار سودمند باشد.